Foto Dienst Justitiële Inrichtingen

Bij de uitvoering van straffen en maatregelen zijn verschillende organisaties betrokken zoals gevangenissen, forensisch psychiatrische centra en de reclassering. De Inspectie houdt toezicht op de kwaliteit van de taakuitvoering van organisaties die verantwoordelijk zijn voor de sanctietoepassing als onderdeel van de justitiële keten. De afgelopen jaren heeft de Inspectie nagenoeg alle bij de sanctietoepassing betrokken organisaties in haar onderzoeken betrokken. Hierdoor beschikt de Inspectie over een breed beeld van de wijze waarop de sanctietoepassing vorm krijgt.

Incidentonderzoek

In de media verschijnen regelmatig berichten over misstanden of onrust bij organisaties die bij de sanctietoepassing zijn betrokken. De Inspectie ontvangt en beoordeelt in toenemende mate meldingen over organisaties die een rol hebben in de sanctietoepassing. In 2016 zijn circa 400 meldingen en signalen beoordeeld. In een aantal gevallen start de Inspectie een onderzoek naar signalen en naar incidenten. Het is van maatschappelijk belang dat incidenten goed worden uitgezocht, bijvoorbeeld bij overlijdensgevallen in justitiële inrichtingen. In dat kader werkt de Inspectie in toenemende mate samen met de Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ).

De Woenselse Poort
Soms blijkt er na onderzoek meer aan de hand te zijn. Zoals bij de forensisch psychiatrische kliniek van De Woenselse Poort, waar de Inspectie in 2016 mede naar aanleiding van een melding over een dubbele zelfmoord en berichten in de media over onveiligheid, tekortkomingen op het gebied van de veiligheid constateerde. Zo bleek er sprake van gedoogd gebruik van softdrugs door cliënten, agressie en intimidatie onderling en naar medewerkers. De Inspectie concludeerde dat de kliniek onvoldoende toezicht had op haar cliënten als gevolg van tekortkomingen op het gebied van de personele bezetting, de managementstructuur en de cultuur. Naar aanleiding van de ernst van de bevindingen eiste de Inspectie een verbeterplan. In 2017 doet de Inspectie, in samenwerking met de IGZ, een vervolgonderzoek naar de ingezette verbetermaatregelen en de mogelijke effecten daarvan.

De Woenselse Poort
PI De Woenselse Poort (Foto De Woenselse Poort)

PI Vught
Naar aanleiding van berichtgeving in de media dat er veel mis zou zijn in de PI Vught, zoals een gezagscrisis, doofpotcultuur en een veiligheidslek, is de Inspectie een onderzoek gestart. Na uitgebreid onderzoek trof de Inspectie echter geen misstanden aan. Ook bleek dat een grote meerderheid van de medewerkers zich niet herkende in het beeld dat in de media werd opgeroepen over de PI Vught.

Dienst Justitiële Inrichtingen PI Vught
PI Vught (Foto Dienst Justitiële Inrichtingen)

Bezuinigingen gevangeniswezen

Binnen de Dienst Justitiële Inrichtingen zijn de afgelopen jaren ingrijpende veranderingen doorgevoerd om invulling te geven aan de opgelegde financiële taakstelling. Zoals een versobering van regimes, het sluiten van inrichtingen en afdelingen en daarmee samenhangend een groot aantal personeelswisselingen en personeelsuitstroom.

Zijkant gebouw penitentiaire inrichting
Onderzoek toont aan dat de bezuinigingen in het gevangeniswezen niet leidden tot aantasting van het detentieklimaat of een toename van agressie.

De Inspectie heeft begin 2014 drie thema’s benoemd die kunnen leiden tot risico’s die samenhangen met deze taakstelling: het detentieklimaat, de agressiebeheersing en de maatschappelijke re-integratie. In 2015 heeft de Inspectie getoetst of deze aspecten van de sanctietoepassing, ondanks de genoemde veranderingen, nog voldoen aan de norm. De conclusie van dit onderzoek was dat de bezuinigingen in het gevangeniswezen niet leidden tot aantasting van het detentieklimaat of een toename van agressie. De Inspectie waarschuwde wel dat bij verdergaande aanpassingen op deze thema’s het kunnen voorkomen en beheersen van onveilige situaties kritisch wordt. De Inspectie doet in 2017 weer onderzoek naar de risico’s die samenhangen met de aanhoudende trend van capaciteitsreductie bij het gevangeniswezen.

Cover Binnen de muren niet toegestaan  - Over het tegengaan van contrabande, niet-integer gedrag en voortgezet crimineel handelen tijdens detentie
De Inspectie heeft het onderzoek naar contrabande afgerond.

Spanning tussen beveiliging en hanteren van vrijheden

De Inspectie is continu alert op het spanningsveld dat bestaat tussen beveiliging en het hanteren van interne vrijheden en verlof voor justitiabelen binnen een penitentiaire inrichting of forensische instelling. Een justitiabele moet zich kunnen voorbereiden op zijn terugkeer in de samenleving. Maar het moet binnen en buiten de instelling ook veilig blijven. Een penitentiaire inrichting of forensische instelling moet bij het toekennen van interne vrijheden en verlof voor justitiabelen daarom continu rekening houden met deze twee uitgangspunten. Dit leidt tot risico’s ten aanzien van bijvoorbeeld de invoer van contrabande, integriteit van medewerkers, voortgezet crimineel handelen tijdens detentie. In verband met een aantal incidenten dat zich eind 2015 voordeed heeft de Inspectie vervroegd een onderzoek uitgevoerd naar contrabande, integriteit en voortgezet crimineel handelen in detentie.

Foto Dienst Justitiële Inrichtingen

Menselijke bejegening

Nederland heeft een dekkend systeem van toezicht en advies voor de menswaardige bejegening van personen wiens vrijheid (deels) is ontnomen. Het gaat  bijvoorbeeld om personen die in detentie verblijven, patiënten in gesloten zorginstellingen en vreemdelingen die Nederland worden uitgezet.

Er zijn in Nederland verschillende organisaties die vanuit hun eigen verantwoordelijkheid hierop toezicht houden. Deze organisaties nemen in het kader van het OPCAT-verdrag deel aan het Nederlandse Nationaal Preventie Mechanisme (NPM). Het NPM in Nederland is een netwerk van organisaties die op grond van de eigen wettelijke taak elk afzonderlijk hun NPM taak uitvoeren en die waar nodig samenwerken en informatie met elkaar delen. Het netwerk kan andere organisaties die op grond van een OPCAT gerelateerde taak toezicht uitoefenen en nog geen deel uitmaken van het netwerk, uitnodigen om ook deel te nemen aan het NPM netwerk. Binnen het NPM netwerk houden de deelnemende organisaties, elk met hun eigen mandaat, toezicht op een menswaardige bejegening op die plaatsen waar mensen hun vrijheid is ontnomen of beperkt.

In 2016 heeft de Inspectie mede vanuit de rol als NPM-deelnemer toezicht gehouden op (jeugd)detentie en terugkeer van niet reguliere migranten. Uit dit toezicht blijkt dat justitiabelen en vreemdelingen in Nederland menswaardig worden bejegend.