Foto Piet Gispen

Bij de uitvoering van straffen en maatregelen spelen verschillende organisaties een rol, zoals gevangenissen, forensisch psychiatrische centra en de reclassering. De Inspectie houdt toezicht de sanctietoepassing als onderdeel van de justitieketen. Hier vallen onder: inrichtingen van het gevangeniswezen, de instellingen voor forensische zorg, de reclasseringsorganisaties, de Regionale Instellingen voor Beschermd Wonen en de landelijke diensten van de Dienst Justitiële Inrichtingen.

Ontwikkelingen in het toezichtgebied

De ontwikkeling in detentiecapaciteit heeft de afgelopen jaren veel invloed gehad op de uitvoering van straffen en maatregelen. De verminderde behoefte aan detentiecapaciteit en tbs-plaatsen leidde tot sluiting van justitiële inrichtingen en herschikking van personeel en gedetineerden. In de forensische zorg is eenzelfde ontwikkeling te zien die leidt tot de opname van andere doelgroepen.

De komende jaren staan de bij de sanctietoepassing betrokken organisaties voor een drieledige opgave: de uitdaging om de sanctiedoelstellingen te halen, schommelingen in de aard en omvang van justitiabelen opvangen en zorgen voor een optimale aansluiting van de sanctietoepassing op sociaal domein en lokaal bestuur. Twee ontwikkelingen zijn hierbij in het licht van het toezicht door de Inspectie specifiek van belang:

  • De gevolgen van het Wetsvoorstel herziening tenuitvoerlegging strafrechtelijke beslissingen. Dit wetsvoorstel legt de verantwoordelijkheid voor de tenuitvoerlegging van straffen bij de minister van VenJ, en niet meer zoals nu bij het Openbaar Ministerie.
  • De uitwerking van het programma Koersen en Kansen van het ministerie van VenJ. Dit programma gaat in op de relatie tussen maatschappelijke ontwikkelingen en hun invloed op de sanctietoepassing.
De ontwikkeling in detentiecapaciteit heeft de afgelopen jaren veel invloed gehad op de uitvoering van straffen en maatregelen. (Foto: Dienst Justitiële Inrichtingen)

Onderzoeksthema's

De Inspectie is continu alert op het spanningsveld dat bestaat tussen beveiliging en het hanteren van interne vrijheden en verlof voor justitiabelen binnen een penitentiaire inrichting of forensisch psychiatrisch centrum. Bij het toekennen van deze vrijheden moet zowel rekening worden gehouden met een zorgvuldige toepassing van het strafbeginsel als met de noodzakelijke voorbereidingen op terugkeer in de samenleving. De spanning die hiermee gepaard gaat, ziet de Inspectie terug in mogelijke risico’s ten aanzien van bijvoorbeeld de invoer van contrabande, integriteit en incidenten bij resocialisatie.

In 2017 wil de Inspectie de volgende thema’s betrekken in haar toezicht:

  • Capaciteitsreductie in het gevangeniswezen.
  • Maatregelen invoer contrabande in forensisch psychiatrische cenra.
  • Forensisch Psychiatrische Kliniek De Woenselse Poort.
  • Voorbereiding op de wet Herziening tenuitvoerlegging strafrechtelijke beslissingen.
  • Kwaliteit van reclasseringstoezicht.
  • Arrestantenregime.
  • Regime op terroristenafdelingen in het gevangeniswezen.
In 2017 onderzoekt de Inspectie onder andere de interne veiligheid.

Capaciteitsreductie in het gevangeniswezen

De afgelopen jaren heeft de Inspectie nagenoeg alle bij de sanctietoepassing betrokken organisaties doorgelicht. Hierdoor is een breed beeld ontstaan over de wijze waarop de sanctietoepassing vorm krijgt. De komende periode zet de Inspectie meer in op risicogericht toezicht. De Inspectie stelde de afgelopen jaren vast dat de aanhoudende trend van capaciteitsreductie bij het gevangeniswezen een aantal generieke risico’s met zich meebrengt.

In 2017 bezoekt de VenJ minimaal zes inrichtingen waarbij zij de stand van zaken toetst op die risico’s. De Inspectie onderzoekt dan onder andere de interne veiligheid. Het gaat daarbij om bijvoorbeeld de inzetbaarheid en geoefendheid van het interne bijstandsteam en de bedrijfshulpverleningsorganisatie, de actualiteit van het brandveiligheidsbeleid en de mate waarin executieve medewerkers zijn voorbereid op het omgaan met agressie en geweld. Hiernaast gaat ook aandacht uit naar de screening van justitiabelen, re-integratie en de kwalitatieve en kwantitatieve personeelsbezetting.

Maatregelen invoer contrabande in forensisch psychiatrische centra

In 2015 heeft de Inspectie onderzocht welke risico’s er zijn op de invoer van verboden goederen en wat de forensisch psychiatrisch centra doen om dit te voorkomen. De Inspectie start een vervolgonderzoek naar de genomen verbetermaatregelen.

Forensisch Psychiatrische Kliniek De Woenselse Poort

In 2016 deed de Inspectie een incidentonderzoek naar aanleiding van vermeende misstanden in de kliniek. Dit onderzoek leidde tot een plan van aanpak van de kliniek om de veiligheid en leefbaarheid te verbeteren. In 2017 onderzoekt de Inspectie of de verbeteracties afdoende zijn geïmplementeerd.

Voorbereiding op de wet Herziening tenuitvoerlegging strafrechtelijke beslissingen

Het Wetsvoorstel herziening tenuitvoerlegging strafrechtelijke beslissingen bepaalt onder andere dat de verantwoordelijkheid voor de tenuitvoerlegging van straffen overgaat van het Openbaar Ministerie naar de minister van VenJ. Dit betekent bijvoorbeeld dat het Centraal Justitieel Incassobureau dan (namens de minister) registreert wanneer een gedetineerde in vrijheid mag worden gesteld. Momenteel ligt dit wetsvoorstel voor in de Eerste Kamer; de inwerkingtreding is gepland op 1 januari 2018.

De wet herziening tenuitvoerlegging strafrechtelijke beslissingen betekent onder meer dat het Centraal Justitieel Incassobureau (namens de minister) registreert wanneer een gedetineerde in vrijheid mag worden gesteld. (Foto: Dienst Justitiële Inrichtingen)

Organisaties als het Centraal Justitieel Incassobureau en de Dienst Justitiële Inrichtingen bereiden zich al geruime tijd voor op de inwerkingtreding van deze wet. De Inspectie toetst in 2017 of de kwaliteit van het huidige insluitingsproces nog voldoende is geborgd. Daarnaast kijkt zij naar de voorbereiding op de voorgenomen overdracht van taakuitvoering van DJI naar het Centraal Justitieel Incassobureau. Zij gaat onder meer na of er risico’s zijn voor een zorgvuldig verloop van het insluitings- en ontslagproces in justitiële inrichtingen.

Kwaliteit van reclasseringstoezicht

De Inspectie is eind 2016 een onderzoek naar de kwaliteit van reclasseringstoezicht gestart dat doorloopt naar 2017. Rechters en het Openbaar Ministerie kunnen bijzondere voorwaarden opleggen aan verdachten of veroordeelden. Deze voorwaarden zijn gericht op gedragsverandering van betrokkene en op bescherming van de maatschappij en van het slachtoffer in het bijzonder. De reclassering controleert of de verdachten en veroordeelden zich aan de voorwaarden houden en begeleidt hen hierbij.

Het inspectieonderzoek richt zich op de kwaliteit van het reclasseringstoezicht en de ketensamenwerking die hierbij nodig is. Daarbij kijkt de Inspectie onder andere naar het toe leiden naar zorg en de informatie-uitwisseling tussen reclassering en zorginstellingen.

Arrestantenregime

In 2014 heeft het gevangeniswezen een sober arrestantenregime ingevoerd voor gedetineerden die zijn veroordeeld tot een celstraf van maximaal acht weken. Dit betekent dat een gedetineerde dan een beperkt dagprogramma heeft van 28 uur per week. De overige uren zit hij op cel. Arbeid wordt in deze periode niet aangeboden. De Dienst Justitiële Inrichtingen voert dit regime uit geconcentreerd in een beperkt aantal inrichtingen. De Inspectie onderzoekt in 2017 onder andere of het arrestantenregime in penitentiaire inrichtingen voldoet aan de geldende normen.

De Inspectie onderzoekt in 2017 onder andere of het arrestantenregime in penitentiaire inrichtingen voldoet aan de geldende normen. (Foto: Dienst Justitiële Inrichtingen)

Regime op terroristenafdelingen in het gevangeniswezen

De penitentiaire inrichtingen Vught en De Schie hebben speciale afdelingen om gedetineerden of verdachten van terroristische misdrijven te plaatsen. Om een mogelijke radicaliserende uitwerking op andere gedetineerden te voorkomen, zijn separate afdelingen aangewezen. De afgelopen jaren hebben verschillende partijen kanttekeningen geplaatst bij het regime binnen de terroristenafdelingen. De staatssecretaris van VenJ heeft verschillende maatregelen toegezegd om onder andere te zorgen voor meer maatwerk in het regime. Eind 2017 onderzoekt de Inspectie de huidige gang van zaken binnen de terroristenafdelingen en de wijze waarop uitvoering wordt gegeven aan de maatregelen.